انحراف زانو؛ هر آنچه که باید بدانید از علت تا پیشگیری و درمان

انحراف زانو یکی از مشکلات شایع اسکلتی و عضلانی است که می‌تواند در کودکان و بزرگسالان دیده شود.همچنین از مشکلات شایع ارتوپدی است و به حالتی گفته می‌شود که زانوها از حالت طبیعی خود خارج شده و باعث تغییر در شکل یا عملکرد پاها می‌شوند. انحراف زانو نه تنها ظاهر پاها را تحت تأثیر قرار می‌دهد، بلکه ممکن است باعث درد، خستگی زودرس هنگام راه رفتن و حتی ساییدگی مفصل شود. در این مقاله به طور کامل با انواع انحراف زانو، علت، روش‌های درمان و پیشگیری از آن آشنا می‌شویم.

انحراف زانو چیست؟

انحراف زانو به حالتی گفته میشود که استخوان های زانو و ساق پا با استخوان ران تراز نیستند و به سمت بیرون یا داخل هستند و در یک خط مستقیم قرار نگرفته اند. تشخیص و درمان زودهنگام اهمیت بالایی دارد . هر چه زمان بگذرد و فشار بیشتر شود فرد درد بیشتری را احساس می‌کند. برای درمان انحراف زانو می‌توانید به بهترین جراح زانو در تهران مراجعه کنید.

انحراف زانو چگونه ایجاد می‌شود؟

انحراف زانو به دلایل مختلف ایجاد می‌شود. عوامل ژنتیکی یا ارثی که ممکن است از بدو تولد همراه نوزاد باشد یا کمبود برخی از ویتامین ها مانند ویتامین D و همچنین بر اثر ضربه شدید وارد به زانو در ایجاد آن نقش دارند. همچنین عوامل زیر در بوجود آمدن انحراف زانو اثر دارند:

بیشتر بخوانید: تاندونیت زانو

ژنتیک و عوامل ارثی

ممکن است از والدین ساختار زانو و انحراف به ارث برده شود و موجب تغییر زاویه زانو شود.

اختلالات رشدی

اگر در سنین رشد استخوان ها به خوبی و در یک زاویه رشد نکنند امکان انحراف در زانو وجود دارد.

آسیب ها و صدمات

 در صورت صدمه شدید به زانو در هنگام بازی و یا تصادف منجر به شکستگی و یا انحراف در زانو می‌شود.

عوامل محیطی و سبک زندگی

اضافه وزن و راه رفتن بیش از حد و یا سرپا ایستادن و یا استفاده از کفش های نامناسب منجر به انحراف زانو می‌شود.

بیماری های زمینه ای

داشتن بیماری های زمینه ای مانند راشیتیسم و یا آرتروز می‌تواند موجب انحراف زانو شود. شناخت علت ایجاد انحراف زانو در درمان آن موثر است.

علائم ایجاد انحراف زانو

علائم ایجاد انحراف زانو معمولاً به‌صورت تغییر در فرم پاها، درد در ناحیه زانو و خستگی زودرس هنگام راه رفتن ظاهر می‌شود. در مراحل اولیه، ممکن است تنها زاویه خفیفی در پاها دیده شود، اما به مرور زمان زانوها از محور طبیعی خود خارج می‌شوند و فرد در هنگام ایستادن یا حرکت احساس ناراحتی، درد در اطراف زانو و حتی صدا دادن مفصل را تجربه می‌کند. علائم انحراف زانو عبارتند از:

• درد در قسمت مفصل زانو و شدت یافتن آن
• داشتن صدا در قسمت زانو
• کاهش دامنه حرکتی در مفصل زانو
• احساس خشکی در مفصل
• بی ثباتی در حرکت زانو
• خستگی سریع پاها
• سایش غیر طبیعی مفاصل

انواع انحراف زانو

انواع انحراف زانو به دو شکل اصلی زانوی پرانتزی و زانوی ضربدری تقسیم می‌شود. در زانوی پرانتزی، پاها از یکدیگر فاصله گرفته و زانوها به سمت بیرون منحرف می‌شوند، در حالی که در زانوی ضربدری، زانوها به هم نزدیک شده و مچ پاها از هم فاصله دارند. هر یک از این دو نوع، دلایل، علائم و روش‌های درمان متفاوتی دارند که شناخت آن‌ها برای انتخاب درمان مناسب اهمیت زیادی دارد. انواع انحراف زانو عبارت است از:

• زانوی ضربدری: در این حالت، زانوها به سمت داخل متمایل شده و پاها شکل “X” پیدا می‌کنند.
• زانوی پرانتزی : در این نوع انحراف، زانوها به سمت بیرون متمایل شده و پاها شکل پرانتز پیدا می‌کنند.
• زانوی خمیده به عقب : در این حالت، زانو بیش از حد به سمت عقب خم می‌شود.
• زانوی چرخیده : در این نوع، زانوها به داخل یا خارج چرخش پیدا می‌کنند.

روش‌های پیشگیری از انحراف زانو

پیشگیری از انحراف زانو با رعایت چند عادت ساده امکان‌پذیر است. حفظ وزن مناسب، انجام تمرینات تقویتی برای عضلات پا، مصرف کافی ویتامین D و کلسیم، پوشیدن کفش استاندارد و بررسی وضعیت پاها در دوران رشد از مهم‌ترین روش‌های پیشگیری از این مشکل هستند. توجه به این نکات می‌تواند از بروز تغییر شکل استخوان‌ها و دردهای زانو در آینده جلوگیری کند.

• حفظ وزن مناسب: اضافه وزن فشار زیادی به زانوها وارد می‌کند و ممکن است انحراف زانو را تشدید کند.
• تقویت عضلات پا: انجام تمرینات ورزشی منظم می‌تواند عضلات اطراف زانو را تقویت کرده و از انحراف جلوگیری کند.
• اصلاح وضعیت بدنی: درست نشستن، ایستادن و راه رفتن می‌تواند از بروز انحراف جلوگیری کند.
• مصرف مواد مغذی: دریافت کافی کلسیم، ویتامین D و مواد مغذی برای سلامت استخوان‌ها ضروری است.

تشخیص انحراف زانو

تشخیص انحراف زانو از طریق معاینه بالینی و در صورت لزوم، انجام آزمایش‌های تصویربرداری مانند رادیوگرافی  یا MRI صورت می‌گیرد. پزشک ممکن است از بیمار بخواهد که در حالت‌های مختلف ایستاده یا راه برود تا میزان و نوع انحراف را ارزیابی کند.

برای دریافت مشاوره لطفا فرم زیر را تکمیل نمایید.

بیشتر بخوانید: بهترین پروتز زانو

درمان انحراف زانو

روش های درمان انحراف زانو در این قسمت گفته می‌شود.

• درمان غیرجراحی:
  
  • تمرینات فیزیوتراپی: حرکات اصلاحی و تمرینات تقویتی می‌توانند به بهبود انحراف کمک کنند.
  • استفاده از بریس یا کفش طبی: در برخی موارد، استفاده از وسایل کمکی می‌تواند فشار روی زانو را کاهش دهد.
  • کاهش وزن: کاهش وزن اضافی می‌تواند تأثیر چشمگیری بر کاهش فشار زانوها داشته باشد.
• درمان جراحی:
  در موارد شدید یا زمانی که درمان‌های غیرجراحی موثر نیستند، ممکن است جراحی مانند اصلاح استخوان (استئوتومی) یا تعویض مفصل زانو انجام شود.
  

چه زمانی به پزشک مراجعه کنیم؟

تشخیص به موقع مشکلات زانو اهمیت زیادی دارد و می‌تواند از پیشرفت انحراف جلوگیری کند. در برخی شرایط، لازم است بدون تأخیر به پزشک مراجعه شود تا وضعیت دقیق زانو بررسی شود و درمان مناسب شروع گردد که به شرح زیر است:

• زمانی که درد زانو شدید و مداوم باشد.
• اگر ظاهر زانوها به شکل غیرطبیعی تغییر کند.
• در صورت اختلال در راه رفتن یا انجام فعالیت‌های روزمره.
• اگر کودک در سنین رشد علائم انحراف زانو نشان دهد.
• زمانی که درمان‌های خانگی یا فیزیوتراپی موثر نباشند.

چه تفاوتی بین زانوی پرانتزی و زانوی ضربدری وجود دارد؟

تفاوت بین زانوی پرانتزی و زانوی ضربدری در جهت انحراف پاها از محور طبیعی بدن است. در زانوی پرانتزی (Genu Varum) پاها به سمت بیرون منحرف می‌شوند و در حالت ایستاده، بین دو زانو فاصله وجود دارد. در مقابل، در زانوی ضربدری (Genu Valgum) زانوها به هم نزدیک شده و قوزک پاها از هم فاصله می‌گیرند. زانوی پرانتزی به دلیل رشد نامتعادل استخوان‌ها، کمبود ویتامین D یا صدمات در دوران کودکی ایجاد می‌شود. زانوی ضربدری نیز ممکن است ناشی از ضعف عضلات، صدمات لگن یا مشکلات ژنتیکی باشد.

تفاوت‌های اصلی بین زانوی پرانتزی و ضربدری:

ویژگی	زانوی پرانتزی	زانوی ضربدری
جهت انحراف	به سمت بیرون	به سمت داخل
ظاهر پاها	شبیه پرانتز “(” “)”	شبیه حرف “X”
فشار مفصل	روی بخش داخلی زانو	روی بخش خارجی زانو
شیوع سنی	کودکان و سالمندان	کودکان و نوجوانان

شناخت تفاوت این دو نوع انحراف کمک می‌کند تا درمان مناسب‌تر انتخاب شود و از پیشرفت آن جلوگیری گردد.

آیا انحراف زانو در کودکان طبیعی است یا نیاز به درمان دارد؟

انحراف زانو در کودکان تا حدی طبیعی است، زیرا در سال‌های اولیه رشد، پاها هنوز به‌طور کامل شکل نگرفته‌اند. در نوزادان و خردسالان، زانوی پرانتزی تا حدود سه سالگی دیده می‌شود و سپس به مرور اصلاح می‌شود. بعد از آن، زانوی ضربدری ممکن است در سنین ۴ تا ۷ سالگی ظاهر شود که آن هم اغلب با رشد طبیعی برطرف می‌شود.

اما اگر انحراف زانو در کودک بعد از هفت سالگی باقی بماند یا شدت زیادی داشته باشد، باید جدی گرفته شود. در این حالت، احتمال وجود مشکلاتی مانند کمبود ویتامین D، نرمی استخوان (راشیتیسم) یا رشد غیرطبیعی استخوان وجود دارد. نشانه‌های نیاز به بررسی پزشکی:

• شدت زیاد انحراف یا عدم تقارن بین دو پا
• درد زانو هنگام راه رفتن
• خستگی سریع یا لنگ زدن کودک
• باقی ماندن انحراف بعد از هفت سالگی

در این شرایط، مراجعه به پزشک ارتوپد برای تشخیص دقیق و درمان به‌موقع ضروری است.

آیا ورزش می‌تواند در اصلاح انحراف زانو موثر باشد؟

ورزش برای انحراف زانو یکی از موثرترین روش‌های غیرجراحی است. با انجام تمرینات مناسب، می‌توان عضلات اطراف زانو و ران را تقویت کرد تا استخوان‌ها در موقعیت طبیعی خود قرار گیرند. تمرینات اصلاحی، فشار وارد بر زانو را متعادل کرده و به کاهش درد و جلوگیری از پیشرفت انحراف کمک می‌کنند.

برای زانوی پرانتزی، ورزش‌هایی مانند اسکات با توپ، پل باسن، و حرکات تقویت عضلات داخلی ران بسیار مفیدند. در زانوی ضربدری، تمرکز بر تقویت عضلات خارجی ران، باسن و کشش عضلات داخلی ران موثر است. نکات مهم هنگام ورزش:

• حرکات باید زیر نظر فیزیوتراپیست انجام شود.
• از حرکات سنگین و فشار زیاد خودداری شود.
• استمرار تمرینات روزانه کلید نتیجه‌گیری است.

با رعایت این اصول، بسیاری از موارد خفیف انحراف زانو بدون نیاز به جراحی کنترل می‌شوند.

چه زمانی جراحی برای درمان انحراف زانو لازم است؟

جراحی برای انحراف زانو زمانی انجام می‌شود که سایر روش‌ها مانند ورزش، فیزیوتراپی و بریس موثر نباشند یا انحراف شدید باشد. در این حالت، زاویه استخوان‌ها به اندازه‌ای تغییر کرده که امکان اصلاح طبیعی وجود ندارد. پزشک ارتوپد پس از انجام عکس‌برداری از زانو و اندازه‌گیری دقیق زاویه انحراف، تصمیم به جراحی می‌گیرد. نوع جراحی بسته به سن بیمار و شدت انحراف متفاوت است. رایج‌ترین روش‌های جراحی انحراف زانو:

• استئوتومی (Osteotomy): در این روش استخوان ساق یا ران برش داده می‌شود تا زاویه اصلاح گردد.
• جراحی تعویض مفصل زانو: برای افراد مسن با ساییدگی شدید مفصل انجام می‌شود.
• درمان هدایت رشد در کودکان: با نصب صفحات کوچک در محل رشد استخوان، جهت رشد اصلاح می‌شود.

جراحی موفقیت‌آمیز است، اما دوره نقاهت و فیزیوتراپی بعد از آن اهمیت زیادی دارد تا نتیجه پایدار بماند.

چه عوارضی در صورت درمان نکردن انحراف زانو ایجاد می‌شود؟

عوارض درمان نکردن انحراف زانو می‌تواند به مرور زمان شدیدتر شود و کیفیت حرکت فرد را کاهش دهد. انحراف در محور پا باعث می‌شود فشار غیرطبیعی به برخی نواحی مفصل وارد شود، در نتیجه غضروف زانو به مرور تحلیل می‌رود.

در افراد بزرگسال، ادامه این وضعیت باعث ساییدگی زودرس مفصل، درد مزمن و حتی تغییر در نحوه راه رفتن می‌شود. همچنین ممکن است مشکلاتی مانند التهاب رباط‌ها، خستگی عضلانی و کاهش انعطاف پا بروز کند. مهم‌ترین عوارض:

• ساییدگی غضروف زانو (آرتروز زودرس)
• درد مزمن هنگام حرکت
• کاهش توان راه رفتن یا بالا رفتن از پله
• تغییر در شکل پا و قامت
• افزایش احتمال سقوط در سالمندان

درمان به‌موقع انحراف زانو از بروز این عوارض جلوگیری می‌کند و حرکت طبیعی پا را حفظ می‌کند.

نقش فیزیوتراپی در درمان انحراف زانو چیست؟

فیزیوتراپی در درمان انحراف زانو یکی از روش‌های اصلی و ایمن است. در این روش، با تمرینات اصلاحی، ماساژ و تکنیک‌های کششی، تعادل عضلات پا برقرار می‌شود. هدف از فیزیوتراپی، کاهش فشار بر مفصل زانو، افزایش دامنه حرکتی و اصلاح نحوه ایستادن و راه رفتن است.

در جلسات فیزیوتراپی، ابتدا وضعیت استخوان‌ها و عضلات ارزیابی می‌شود. سپس برنامه‌ای مخصوص برای بیمار طراحی می‌شود که شامل تمرینات تقویتی و کششی است. استفاده از تجهیزات کمکی مانند بریس نیز گاهی توصیه می‌شود. فیزیوتراپی اگر به‌صورت مداوم انجام شود، در موارد خفیف تا متوسط نتایج بسیار خوبی دارد و از نیاز به جراحی جلوگیری می‌کند.

آیا چاقی و اضافه وزن در بروز انحراف زانو نقش دارد؟

چاقی و اضافه وزن در بروز انحراف زانو تأثیر مستقیم دارد. وزن زیاد باعث افزایش فشار بر مفصل زانو می‌شود و در طول زمان، انحراف طبیعی پاها را تشدید می‌کند. افرادی که شاخص توده بدنی بالایی دارند، بیشتر در معرض ساییدگی غضروف زانو و انحراف استخوان قرار می‌گیرند.

کاهش وزن از طریق تغذیه سالم و فعالیت بدنی منظم، یکی از مهم‌ترین اقدامات در پیشگیری و درمان انحراف زانو است. حفظ وزن مناسب باعث کاهش فشار روی مفصل و بهبود عملکرد حرکتی پاها می‌شود.

درمان خانگی انحراف زانو شامل چه روش‌هایی است؟

درمان خانگی انحراف زانو در موارد خفیف می‌تواند موثر باشد. با رعایت برخی نکات ساده در خانه، می‌توان از پیشرفت انحراف جلوگیری کرد و درد زانو را کاهش داد. روش‌های درمان خانگی:

• انجام تمرینات کششی و تقویتی روزانه
• استفاده از کمپرس گرم برای کاهش درد عضلانی
• ماساژ ملایم اطراف زانو برای بهبود گردش خون
• پوشیدن کفش‌های استاندارد با کفی طبی

البته درمان خانگی باید با نظر پزشک یا فیزیوتراپیست همراه باشد تا وضعیت بیمار به‌درستی کنترل شود.

آیا تمرینات کششی می‌توانند زانوی ضربدری را بهبود دهند؟

تمرینات کششی برای زانوی ضربدری نقش مهمی در اصلاح وضعیت پا دارند. در این نوع انحراف، عضلات داخلی ران بیش از حد منقبض و عضلات خارجی ضعیف می‌شوند. تمرینات کششی باعث افزایش انعطاف عضلات داخلی و تعادل در فشار مفصل می‌شوند.

حرکاتی مانند کشش ران داخلی، باز کردن پاها در حالت نشسته و حرکت پل باسن از تمرینات مفید برای زانوی ضربدری هستند. انجام روزانه این تمرینات همراه با تمرینات تقویتی به اصلاح تدریجی کمک می‌کند.

چگونه می‌توان از ایجاد انحراف زانو در کودکان جلوگیری کرد؟

پیشگیری از انحراف زانو در کودکان از دوران نوزادی آغاز می‌شود. تغذیه مناسب، فعالیت بدنی منظم و کنترل وزن کودک اهمیت زیادی دارد. استفاده از کفش مناسب و بررسی وضعیت پاها توسط پزشک در سنین رشد از دیگر راه‌های پیشگیری است.

نکته مهم این است که والدین نباید کودکان را زودتر از زمان طبیعی مجبور به راه رفتن کنند، زیرا فشار زودرس بر پاها ممکن است باعث تغییر شکل استخوان‌ها شود. معاینه دوره‌ای رشد استخوانی نیز توصیه می‌شود.

نقش تغذیه و ویتامین D در پیشگیری از انحراف زانو چیست؟

تغذیه و ویتامین D در پیشگیری از انحراف زانو نقش کلیدی دارند. کمبود ویتامین D باعث ضعف استخوان‌ها و بروز نرمی استخوان در کودکان می‌شود که یکی از علل اصلی انحراف زانو است. دریافت کافی کلسیم، فسفر و ویتامین D برای حفظ استحکام استخوان‌ها ضروری است.

غذاهایی مانند ماهی، تخم‌مرغ، لبنیات و غلات غنی‌شده منابع خوبی از این مواد هستند. همچنین قرار گرفتن روزانه در معرض نور خورشید به مدت ۱۵ تا ۲۰ دقیقه به بدن کمک می‌کند تا ویتامین D تولید کند.

نتیجه‌گیری

انحراف زانو مشکلی است که می‌تواند کیفیت زندگی فرد را تحت تأثیر قرار دهد. شناخت انواع انحراف، علائم و روش‌های درمانی آن می‌تواند به جلوگیری از پیشرفت این عارضه و بهبود شرایط بیمار کمک کند. مراجعه به پزشک در زمان مناسب و پیگیری درمان‌های تجویز شده نقش اساسی در بهبود و پیشگیری از عوارض بلندمدت دارد. با اصلاح سبک زندگی و تقویت عضلات زانو می‌توان از بروز یا تشدید انحراف زانو جلوگیری کرد.

سوالات متداول